Берия басқарды, америкалықтар жабдық берді: Қазақстандағы алғашқы мұнай өңдеу зауыты қалай салынды

Осыдан тура 79 жыл бұрын, 1945 жылғы 8 қыркүйекте №441 зауыт (қазіргі Атырау МӨЗ) Қазақстандағы алғашқы бензин партиясын шығарды. Ол кезде кәсіпорынның мұнай өңдеу қуаты жылына небәрі 800 мың тонна болатын. Зауыт АҚШ-тың ленд-лиз бойынша жеткізілген жабдықтарымен және НКВД басшысы Лаврентий Берияның тікелей басшылығымен салынған.

Қазақстандағы алғашқы МӨЗ-ді салу туралы шешім 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың қызған шағында қабылданды. Майданға отын қажет болды. Сол кезде Мемлекеттік қорғаныс комитеті КСРО-ның шығыс өңірлерінде мұнай өңдеу қуаттарын салу туралы №3181-ссо қаулысын шығарды.

«№441 зауыттың құрылыс орнын Қазақ КСР-інің Гурьев қаласы деп белгілеу. Жалпы басшылықты НКВД-ға — Лаврентий Павлович Берияға жүктеймін. Мемлекеттік қорғаныс комитетінің төрағасы Иосиф Виссарионович Сталин», — делінген комитет қаулысында.

Стратегиялық объектіні тұрғызуға барлық күш жұмылдырылды: зауыттың техникалық жобасын америкалық «Баджер и сыновья» компаниясы әзірледі, ал жергілікті жағдайға бейімдеуді «Эмбанефтьпроект» жобалаушылары орындады.

«1945 жылғы 9 ақпандағы “Правда” газетінде Рузвельттің Конгреске есебіне сілтеме жасалып, АҚШ 1941 жылғы 1 сәуірде ленд-лиз заңы іске қосылғаннан 1944 жылғы 30 маусымға дейін $28,3 млрд сомасына жабдық, материал жеткізіп, түрлі қызмет көрсеткені жазылған. Бұл АҚШ-тың әскери мұқтаждықтары мен қорғаныс шығындарының 15%-ын құрады.

Соның ішінде КСРО-ға $5,9 млрд, яғни одақтастарға жеткізілімдердің 21%-ы тиесілі болды. Жеткізілім құрамында Гурьев, Орск, Красноводск және Куйбышев мұнай өңдеу зауыттарына арналған технологиялық жабдықтар болды», — деп жазылған Атырау МӨЗ-інің 1986-1999 жылдардағы директоры Владимир Гафнердің кітабында.

1945 жылғы 8 қыркүйекте Гурьев МӨЗ алғашқы өнімін — автомобиль бензинін шығарды. Мемлекеттік комиссия бұл күнді Қазақ КСР-індегі мұнай өңдеу өнеркәсібінің басталуы деп белгіледі. Кәсіпорын жылына 800 мың тонна Ембі мұнайын өңдеуге есептелген еді. Мұнда авиациялық және автомобиль бензині, мотор және қазандық отындары өндірілді.

Бүгінде Атырау МӨЗ — Павлодар және Шымкент зауыттарымен қатар Қазақстандағы үш ірі мұнай өңдеу кәсіпорнының бірі. Оның акцияларының 99%-ы «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясына тиесілі. Кәсіпорын жылына 5,5 млн тоннаға дейін мұнайды түрлі отын және мұнай-химия өнімдеріне өңдеуге есептелген.

Дереккөз: https://www.lada.kz/