Ауыр механикадан аңызға дейін: кульман — инженерлік дәуірдің жүрегі

ХХ ғасырды еске алғанда, көз алдымызға өнеркәсіптің ауқымды дамуы ғана емес, оның басты нышандарының бірі — кульман да келеді. Дәл өлшейтін сызғыштары бар үлкен, реттелетін құрылғы жай ғана құралдан әлдеқайда маңызды болды: ол көпірлер, машиналар және тұтас қалалар дүниеге келген инженерлік мамандықтың нағыз орталығы еді. САПР дәуіріне дейін бұл сызу үстелі әрбір конструкторлық бюрода жұмыстың қарқынын ғана емес, бүкіл мәдениетін қалыптастырды.

Бір қызығы, «кульман» сөзінің орыс тілді ортада жалпылама атауға айналған екі түрлі тарихы бар. Бір жағынан, оның түп-тамыры ХХ ғасырдың бірінші жартысында жоғары дәлдікті сызу машиналарын жасауда көшбасшы болған немістің Kuhlmann фирмасымен байланысты — «ксерокс» пен «скотч» белгілі бір тауар санатының жалпы атауына айналғандай.

Екінші жағынан, бұл атау графикалық статиканың негізін қалаушы Карл Кульманға (Carl Culmann) құрмет ретінде түсіндіріледі. Оның еңбектері жобалаушылардың бірнеше буыны пайдаланған инженерлік тілді қалыптастырды. Осылайша кульман жоғары сапалы техникаға да, іргелі ғылыми қағидаттарға да деген құрметті бойына жинады.

Шын мәнінде, кульман дәлдігі бойынша электрондық процессордың қызметін механикалық жолмен атқара алатын прецизиялық құрылғы, өзіндік «аналогтық компьютер» болды.

Ол массивті жақтаудан, көлбеулігі мен биіктігі реттелетін тақтадан және негізгі элемент — екі сызғышы 90 градус бұрышпен бекітілген, кез келген басқа бұрышта да орнықтырылатын жоғары дәлдікті сызу бастиегінен тұрды.

Жұмсақ қозғалыс және тежеу жүйесімен толықтырылған күрделі механика бүгінде САПР қамтамасыз ететін нәтижеге кепілдік берді: мінсіз параллельдер, дәл бұрыштар, сызықтардың қайталануы және бұрмаланудың болмауы.

ХХ ғасырдың ортасында немістің Kuhlmann фирмасы бағытты айқындаса, Шығыс блоктың негізгі жұмыс құралы Robotron Reiss кульманы болды. 1882 жылы құрылған Reiss фирмасы ГДР құрамында атақты VEB Robotron өнеркәсіптік бірлестігіне қосылды.

Robotron Reiss кульмандары берік, сенімді құрылысымен және танымал ұстамды дизайнымен өнеркәсіптік дәлдіктің эталонына айналды. Бұл тарихта А0 форматындағы Robotron Reiss Assistent S моделі ерекше орын алады.

Ол көпір салу, машина жасау және сәулет сияқты ауқымды жобаларға арналды. Үлкен жұмыс беті (шамамен 150 × 90 см), ойластырылған эргономикасы (кей нұсқаларында көлбеулікті аяқпен басқару мүмкіндігі) және өте берік ауыр металл механикасы бұл кульманды ондаған жыл бойы үздіксіз пайдалануға лайық етті.

Жүздеген инженер үшін Assistent S жай ғана үстел емес, «жұмыстағы серік» әрі Шығыс Германия мен одақтас елдердегі инженерлік істің келбетін айқындаған дәлдік нышаны болды. AutoCAD және басқа CAD жүйелері кең таралған соң кульмандар, әрине, мониторларға орын берді. Дегенмен олардың механикасы тым жетілген, ал инженерлік эстетикасы тым тартымды болғандықтан, олар толық жоғалып кеткен жоқ.

Бүгінде кульмандар екінші, мәдени өмірін кешуде: әуесқойлар оларды қалпына келтіреді, суретшілер мен дизайнерлер лофт интерьерінде стильді, айқын элемент ретінде қолданады, кейде бұрынғыша ватман қағазын керіп сызады.

Кульман — дәлдік электроникасыз, ал сенімділік ұзақ жылдарға арналған механикамен қамтамасыз етілген кезеңді еске салатын инженерлік мәдениеттің шынайы көрінісі. Robotron Reiss Assistent S сияқты аңыздар инженерлер әлемді пиксельмен емес, қағаздағы таза, сенімді сызықтармен жасаған дәуірдің символы болып қала береді. Ол кезде әр миллиметрдің шешуші маңызы болды.